زمینه‌های تعامل، رقابت و تنش در روابط ژئوپلیتیکی ایران و آذربایجان و ارائۀ مدل پیشنهادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کاندیدای دکتری جغرافیای سیاسی، دانشگاه تهران

2 استادیار جغرافیای سیاسی. دانشگاه تهران

چکیده

موقعیت ژئوپلیتیک کشورها تحت تاثیر عوامل مختلفی همچون جنگ، انقلاب و تغییر در موازنۀ قدرت همواره در حال تحول می‌باشد‌. ایران و آذربایجان از کشورهایی بوده‌اند که روابط آن‌ها در طول سه دهۀ گذشته دچار تغییرات زیادی شده است‌. آنها در همسایگی یکـدیگر قـرار گرفتـه و از موقعیت خاصی برخوردارند‌. همـین موقعیـت خـاص در طـول تـاریخ موجب رقابت‌ها و تنش‌هایی در روابطشان شده است‌. اما در کنار آن می‏توان اشـتراکات قـومی، مـذهبی، تـاریخی و اقتصادی آنها را به عنوان پتانسیلی برای همکاری ذکر کرد‌. این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی در‏صدد شناخت روابط ژئوپلیتیکی جمهوری آذربایجان با ایران در زمینه‌های رقابت، تنش و همکاری است‌. آذربایجان در منطقه ای واقع شده که به دلیل خصوصیات جغرافیایی و همسایگی با ایران همواره مورد توجه قدرت‌های جهانی بوده و بررسی ژئوپلیتیک آن می‏تواند در اتخاذ تصمیمات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی کشور ما سودمند و برای کاستن از تصادمات احتمالی در آینده مفید باشد‌. با در نظر گرفتن ژئوپلیتیک دو کشور، این نوشتار به بررسی این پرسش می‌پردازد که «چه عواملی در تعامل، رقابت و تنش ژئوپلیتیکی دو کشور تاثیر‌گذار هستند؟».  نتایج پژوهش نشان می‌دهد  زمینه هایی نظیر رودخانه ارس، انتقال نفت آذربایجان به بازارهای جهانی، بحران قره‏باغ، روابط آذربایجان با آمریکا و رژیم صهیونیستی، اقدام‏های خصمانه و تحریک‏آمیز علیه امنیت ملی ایران منجر به تنش و رقابت دو کشور شده است‌. در مقابل درهم‏تنیدگی ژئوپلیتیکی دو کشور، ظرفیت مناسب همکاری ژئواکونومیکی، تنگنای ژئوپلیتیکی آذربایجان، پیوستگی و مجاورت جغرافیایی، تعاملات فرهنگی، اجتماعی و مذهبی زمینه را برای همکاری دو کشور فراهم آورده است‌. در پایان مدل روابط ژئوپلیتیکی دو کشور و پیشنهادهایی برای توسعه تعاملات میان دو کشور ارائه شده است‌.

کلیدواژه‌ها


احمدی‌پور، زهرا و علی ولی‌قلی‌زاده (1989). «بررسی و تحلیل نقش خزر در معادلات ژئوپلیتیک منطقه‏ای».فصلنامه جغرافیا. س 8. ش 17. ص 7-17.
افضلی، رسول؛ رشیدی، مصطفی و متقی، افشین (1391). «تحلیل ساختار ژئوپلیتیک حاکم بر روابط دو جانبه ی ایران و جمهوری آذربایجان از سال 1991 تا 2010 میلادی با رویکرد جغرافیای برساخت گرایی».پژوهش‌های جغرافیای انسانی. ش80.
امیر احمدیان، بهرام(1384). روابط ایران و جمهوری آذربایجان، نگاه آذری‌ها به ایران. تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امورخارجه‌.
امیری، مهدی(1386). «ارزیابی روابط ایران و آذربایجان در قرن بیستم».نشریه مجلس و پژوهش. س 13. ش 53‌.
ایوانز، گراهام و جفری نونام(1981). فرهنگ روابط بین‌الملل. ترجمه حمیرا مشیرزاده. تهران: نشرمیزان.
بیگدلی، علیرضا(1377). «نگاهی به روابط جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان». فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. س 7. د 3. ش 34.
پیشگاهی فرد، زهرا و سیدرحمت اﷲ موسوی‌فر (1389). منافع قدرتهای منطقه ای و فرامنطقه ای در حوزه ی ژئوپلیتیک قفقاز. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
حافظ‌نیا، محمدرضا (1384). «تأثیر خودگردانی کردهای شمال عراق بر کشورهای همسایه».فصلنامه تحقیقات جغرافیایی‌.
حافظ‌نیا، محمدرضا، (1385). اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک. مشهد: انتشارات پاپلی.
حسین پور پویان، حسین (1390). «تبیین روابط ژئوپلیتیک در مناطق مطالعۀموردی: شبه‌قاره هند».رسالۀ دکتری. دانشگاه تربیت مدرس.
حسین پور پویان، حسین (1392). «تبیین مؤلفه‌های جغرافیایی و ژئوپلیتیکی روابط در مناطق ژئوپلیتیکی». فصلنامۀژئوپلیتیک. س 9. ش 2.
سمیعی اصفهانی، علیرضا (1390). «قدرت منطقه ای ایران و چالش های خارجی پیشروی آن ». مجلۀ سیاست. د 41، ش 4.
سند کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر(1397). منتشر شده.
عیسی نژاد، سیدمحمد و فاطمه بشیریان (1391). «تحلیل ژئوپلیتیک روابط جمهوری اسلامی ایران با جمهوری آذربایجان». مجموعه مقالات چهارمین همایش علمی سراسری دانشجویی جغرافیا. اردیبهشت1391‌.
قاسمی، فرهاد(1988). اصول و روابط بین‌الملل.تهران: نشر میزان.
قربانی‏نژاد، ریباز (1392). «الگویابی سرچشمه‌های ژئوپلیتیکی تنش در روابط کشورها (مطالعه موردی: آسیای جنوب غربی)».رساله دکتری. دانشگاه تربیت مدرس.
کاظمی، علی اصغر (1373). «توسعه و مسأله ی ترانزیت کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز». مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. س 2. شم 4.
لیتل، ریچارد(1989). تحول در نظریه‏های موازنه قوا. ترجمه غلامعلی چگینی زاده. تهران: مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران.
موسوی، سید محمدرضا و فریبرز مولودی (1391). «بررسی موانع راهبردی در گسترش روابط ایران و جمهوری آذربایجان». فصلنامه قفقاز س 3. ش 9‌.
واحدی، الیاس(1382). برآورد استراتژیک آذربایجان.تهران: ابرار معاصر.
 
Agnew, Jhon, 2013. Geopolitics: Re-visioning World Politics. second ed..London. Routledge
Agnew, John 1998. “Geopolitics, Encyclopedia-Encarta,” C. D.
Alex Vatanka 2013. "Azerbaijan- Iran Tensions Create Obstacle to Caspian Resolution", Eurasia Insight.
Alvandi, R., 2012.“Nixon, Kissinger, and the Shah: the Origins of Iranian
Beehner Lionel2005. “Nagorno karabakh: the Caucasus”, Council On Foreign Relations, In: www.cfr.org.novemberz.
Blacksell, M., 2006, Political Geography, Routledge.
Braden, Kthleen. E & Shelley, Fred, M 2000. Engaging Geopolitics”, England: person Education Limited
Chubin, shah, 1995, Iran’s National security, in Geffery kemp and Janice Gross stein (ed)Power Keg in the Middle East, Lanham; Rowman and Littlefield publisher Inc.
Ciment, James 1996, The Kurds: State and Minority in Turkey, Iraq and Iran. USA- New York: Factson File, Inc;
Clapsa, k, 2016. Man, The State, and War. New York: Columbia University Press.
Cordesman,Anthony H. 2011, “US and Iranian Strategic Competition http://csis.org/files/publication/120228_Iran_Ch_VI_Gulf_State.pd
Dalby, Simon 1998. “The Geopolitics Reader,” edited by O Tuatail, Dalby by: Routledge.
Deutsch, K., 1957, Political Community and the North Atlantic Area.
Dodds, Klaus. 2000. “Geopolitical in a Changing World,” England: Pearson Education Limited.
Dwivedi, R, L 1990. “Fundamentals of political Geography,” Allahabad: Chaitanya Publishing House.
Furtig, Henner 2002, Iran’s Rivalry with Saudi Arabia between the Gulf Wars, NY: Garnet Publishing Limited.
Garfinkle, A., 2015, The Geopolitical Frame in the Contemporary Middle East, Published for the Foreign Policy Research Institute by Elsevier Ltd, July 14, P. 533.
Garfinkle, A., 2015, The Geopolitical Frame in the Contemporary Middle East, Published for the Foreign Policy Research Institute by Elsevier Ltd, July 14, P. 533.
Johnston, R. J & Gregory & Derek, Smith, M, (1994). “The dictionary Housman Geography“, U. K: Blackwell.  
Lionel, Beehner 2015. “Nagorno Karabakh: The Crisis in the Caucasus”, Council on Foreign Relations, available at: www.cfr.org/armenia/ nagornokarabakh-crisis-caucasus/p9148.
Lipest, Seymour Martin , 1991,  Political Man: The Social Bases of Politics
Neuman, L, 2006, Social Research Methods: Quantitative and Qualitative Approaches, London: Allyn and Bacon
Nixey, James 2010, “The South Caucasus: Drama on Three Stages”, , pp. 125142. Available at: http://www.chathamhouse .org/sites/default/files, (access on: 3/8/2011).  
Parker, Geoffrey., 2016,  The Geopolitics of Domination, pulication by Routledge.
Petsinger, Marianne ,2016., Geoeconomics Fellow in the US and Americas Programme at Chatham House.
Prescott,J.R.V., 1987,  The Geography of frountiers and boundaries. New Jersey. Pub: Taylor&Francis primacy in the Persian Gulf”, Diplomatic history, 36 .
Rasizade, Alec (2011), “Azerbaijan's prospects in Nagorno-Karabakh”, Journal of Balkan and Near Eastern Studies, Vol 13, no.2.
Rosamond, Ben ., 2000, Theories of European Integration. London: Macmillan Press LTD
Rosamond, Ben ., 2000, Theories of European Integration. London: Macmillan Press LTD.
Sanati, R 2013.The Saudi Oil War on Iran. The National Interest, Retrieved 12 August 2013.
Scholvin, Soren., 2016,  An Overview  Of  Concepts  And  Empirical  Examples  From International  Relations, Institute of Economic and Cultural Geography, University of Hanover
Shaffer, Brenda 2005, “From Pipedream to Pipeline: A Caspian Success Story’’, Current History, Vol.104, No. 684, pp.343-346.
Taylor, P. J, & Flint,C., 2000, ”Political Geography:World - economy, Nation - states and Locality”, (fourth editioned.), London: Pearson Education.
 Taylor, Peter 1994. Political Geography, England: Longman Scientific & Technical.  
Valeriano, B., 2003, Becoming rivals: the process of rivalry development, In: Vasquez, J.A. (ed) What Do We Know About War? (2nd ed). Rowman and Littlefield, Lanham, MD.
Valeriano, Brandon ., 2003,  The Steps To Rivilary:Power  Politics  And  Rivilary  Formation, PhD Dissertation, Vanderbilt University, Nashville, Tennessee, United States
Valiyer Anar, 2005.Azerbaijan: Islam in a Post – Soviet Republic”, Middle East Review of International Affairs, Vol.  9, No.4, December.
www.britannica.com/ Encyclopedia Britannica  2018