خاورمیانه پساداعش؛ کاهش یا استمرار خشونت‌های بنیادگرا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه علوم سیاسی دانشگاه شیراز

2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای از دانشگاه شیراز

چکیده

از دهه 2000 به این‌سو با گسترش شتابان جهانی‌شدن و دگرگونی در جنبش‌های اجتماعی و بنیادگرا، معمای امنیت بسیار پیچیده شده است. با تشدید دخالت‌ها و نقش‌آفرینی‌های منفی قدرت‌های منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای و گروه‌های هویت‌بنیاد مذهبی، قومی و سلفی- تکفیری به‌ویژه داعش در خاورمیانه، پیچیده‌تر شدن معمای امنیت در این منطقه بیش از مناطق دیگر مشاهده شده است. این پژوهش با روش تبیینی- تحلیلی و آینده‌پژوهی و از منظر جامعه‌شناختی سیاسی درصدد ارائه پاسخ تحلیلی به این پرسش بوده است که «آینده امنیت خاورمیانه پساداعش چگونه خواهد بود؟» فرضیه پژوهش بر این امر استوار بوده که نهادینه شدن و ریشه‌دار بودن تفکر بنیادگرا و استمرار بسترهای شکل‌گیری گروه‌های تکفیری- سلفی همچون تحقیر و تهدیدهای هویت‌بنیاد دینی از ناحیه جهانی‌شدن و جهانی‌سازی شتابان ارزش‌ها و فرهنگ سکولار غربی، فقر، نابرابری و شکاف طبقاتی ناشی از نوسازی و توسعه وابسته به غرب و جهانی‌شدن اقتصاد نئولیبرال، حکومت‌های ناکارآمد، وابستگی سیاسی حکومت‌های منطقه به غرب و دلایلی از این دست، سبب شده است که خاورمیانه پساداعش، شاهد استمرار ناامنی و خشونت‌های ناشی از ظهور گروه‌های تکفیری جدید باشد. یافته‌های این پژوهش نشان داده است که تا وقتی بسترها و نارضایتی‌های یادشده وجود داشته باشد، تفکر داعشی و تکفیری به‌ویژه در بدنه‌های اجتماعی حفظ خواهد شد و با شکست داعش از بین نخواهد رفت! در واقع خشونت‌های تکفیری در منطقه با ترتیبات سیاسی- نظامی و بین‌المللی شاید به‌صورت موقتی کاهش یابند، اما از بین نمی‌روند! بر این اساس نیازمند ایجاد بسترهای فکری و اجتماعی و جنبش اجتماعی فرا منطقه‌ای با عضوگیری از نخبگان و فعالان صلح بر ورای تعصبات مذهبی، فرقه‌ای و ملی- قومی، همراه با اصلاح فکری و باوری در بدنه اجتماعی یا توده‌ها بوده است.

کلیدواژه‌ها


بانک جهانی و دانشگاه آکسفورد (1387). جهانی‌شدن، رشد فقر، پژوهشی در طراحی اقتصاد هم‌بسته جهانی. ترجمه صابر شیبانی اصل. تهران: نشر نی.
دلاپورتا، دوناتلا و دیانی، ماریو (1383)، مقدمه‌ای بر جنبش‌های اجتماعی، ترجمه محمدتقی دلفروز، تهران: کویر.
رفیعی قهساره، ابوذر و دیگران (1394). جهانی‌شدن و القاعده. فصلنامه حبل‌المتین. ۴ (۱۲)، ص‌ص 45-57.
روآ، آلیویه (1387). تجربه اسلام سیاسی. مترجمان: محسن مدیر شانه‌چی و حسین مطیعی امین. تهران: انتشارات الهدی.
سردارنیا، خلیل‌الله (1390). درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی جدید. تهران: انتشارات میزان.
سردارنیا، خلیل‌الله (1392). درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی خاورمیانه. تهران: انتشارات میزان.
ثسن، آمارتیا (1386). هویت و خشونت. ترجمه فریدون مجلسی. تهران: آشیان.
صفی‌زاده، رسول (1396). تأثیر جهانی‌شدن بر ظهور و گسترش داعش. پایان‌نامه کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای گرایش خاورمیانه. دانشگاه شیراز.
فوران، جان (1390). مقاومت شکننده، تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال‌های پس از انقلاب اسلامی. ترجمه احمد تدین. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
کاستلز، مانوئل (1385). عصر اطلاعات، اقتصاد، جامعه و فرهنگ. جلد 2. ترجمه حسن چاوشیان. تهران: انتشارات طرح نو.
معینی علمداری، جهانگیر (1380). موانع نشانه‌شناختی گفت‌وگوی تمدن‌ها. تهران: مرکز بین‌المللی گفت‌وگوی تمدن‌ها.
نش، کیت (1380). جامعه‌شناسی سیاسی معاصر. ترجمه محمدتقی دلفروز. تهران: نشر کویر.
هابرماس، یورگن (1386). دگرگونی ساختاری حوزه عمومی. چ دوم. ترجمه جمال محمدی. تهران: افکار.
Afridi, Sam. (2007). Identity Diversity and the Challenge of Understanding. Carnegie.
Choueiri, Y.M. (2015). International Encyclopedia of the State: Behavioral Sciences (Seconnd Ed.)
Claping, Ann & Nossal, Richard. (2001). “The internet, deterritorialization and the anti – globalization movement in Australia”, the pacific review, Vol.14, No.3.
Della porta, D & Diani, Mario. (1999). Social movements: an introduction, UK: Black well publishing.
Diani, Mario. (2001). “social movement networking”, in frank Webster (ed), Culture and politics in information Age, uk. Routledge.
Drake, Michael S. (2010). Political Sociology for a Globalizing world, USA, polity press.
Foweraker, Goe, (1997) “Social Movement, the Political Context of Collective Action” in Ricca Edmondson (ed) the political Context of Collective Action….” Routledge.
Hamel, Pierce & Maheu. (2006). “the Politics of collective identity & action”, in Kate Nash & Alan Scot (eds), the Political Sociology, Blackwell Publishing.
Kaldor, Mary. (2003). Global civil society, UK: Blackwell publishing.
Khashoggi, J. (2014, January 11). ISIS outshines Al-Qaida cruelty. Al Arabiya News. Retrieved from http://english.alarabiya.net
Khouri, Rami. )2015). "ISIS is About the Arab Past, Not the Future,"The Woodrow Wilson International Center for Scholars.
Lauchs, M, Keast, RL & Le, V (2012), 'Social network analysis of terrorist networks: can it add value?', Pakistan Journal of Criminology, vol. 3, no. 3, pp. 21-32.
Opp, Karl D. (2009). Theories of Political Protest & Social Movements, London and USA, Routledge.
Sardarnia, Khalil & Safizadeh, Rasoul. (2017). The Internet and Its Potentials for Networking and Identity Seeking: A Study on ISIS, Terrorism and Political Violence, pp 1-19 http://dx.doi.org/ 10.1080/ 09546553. 2017.1341877.
Stern, J & Berger, J. M. (2015). "How ISIS Attracts Foreign Fighters to Its Twisted Utopia," Guardian. Retrieved from http://www.theguardian. com.
Touraine, Alain (1981), The Voice and the Eye: An Analysis of Social Movements, February 27, Cambridge University Press.
Tse, Tiffany. (2016). "ISIS and Recruitment: How Do Demographics Play a Role? A Senior Honors Thesis", Carnegie Mellon University, Research Showcase
World Bank. (2016). "Economic and Social Inclusion to Prevent Violent Extremism"،Washington DC, October, pp 76.