قدرت ژئوپلیتیکی و روابط ژئوانرژی روسیه با اتحادیه اروپا در اوراسیای بزرگ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد علوم سیاسی و روابط بین‌الملل دانشگاه گیلان

2 پژوهشگر حوزه اوراسیا و دکتری روابط بین‌الملل از دانشگاه گیلان

چکیده

انرژی به‌عنوان یکی از مهم‏ترین مسائل جهانی و گاز طبیعی به خاطر دارا بودن خصوصیات منحصربه‌فرد، به‌ویژه در نحوه و مسیر انتقال آن، در قرن حاضر از اهمیت زیادی برخوردار است. از این‌رو، در چهارچوب ژئواکونومیک مفاهیمی چون امنیت انرژی، تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان انرژی و خطوط انتقال گاز در گفتمان «ژئواکونومیکی» جایگاهی ویژه یافته است. مصرف بالا و نیاز روزافزون اتحادیه اروپا به انرژی به علت کمبود منابع و به تبع آن نیاز به واردات انرژی به‌خصوص از روسیه به‌عنوان بزرگ‌ترین دارندۀ منابع گازی جهان عاملی بوده که مسکو از قدرت ژئوپلیتیکی‏اش به‌عنوان ابزاری برای اجرای اهداف مدنظر خود در حوزۀ سیاسی و اقتصادی تلاش روزافزون کند. علاوه بر روسیه و اتحادیه اروپا، در این پژوهش کشورهای ترانزیتی که گاز روسیه به‌ وسیلۀ خطوط لوله از خاک آنها عبور می‏کند نیز به‌عنوان بازیگر سوم تاثیرگذار در نظر گرفته شده‏اند. پرسش اصلی مقاله با توجه به مباحث فوق، این چنین مطرح می‏شود که «چه مؤلفه‏های ژئوپلیتیکی موجب شکل‏گیری همکاری و ستیزۀ روسیه و اتحادیه اروپا در قبال مسئلۀ انرژی شده است؟» ادعای مقاله این‏گونه مطرح می‏شود که فضای حاکم بر روابط دو بازیگر در چهارچوب ژئواکونومی در قبال بحران اوکراین، پروژه‏های خط لوله، بسته انرژی سوم و تحقیقات ضد تراست اتحادیه علیه روسیه، دورۀ جدیدی از رقابت و همکاری ژئوپلیتیکی روسیه و اتحادیه اروپا را رقم زده است. روش تحقیق در این مقاله، توصیفی _ تحلیلی و ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانه‏ای و فضای مجازی است.

کلیدواژه‌ها


اسلامی، مسعود و محسن غریبی (1397). «ژئواکونومی نوین انرژی و پیامدهای آن برای امنیت انرژی جهان». فصلنامه سیاست خارجی. س32. ش2. تابستان. صص71-102.
سازمند، بهاره و پیمان کاویانی‏فر (1396). «گسترش و اتصال زیر ساخت‏های حمل و نقل انرژی اروپا به حوزه خزر و دریای سیاه». مطالعات اوراسیای مرکزی. د10. ش1. بهار و تابستان. صص85-100.
شیخ الاسلامی، محمدحسن و صارم شیراوند (1395). «تأثیر کد و بینش ژئوپلیتیک بر مدیریت روسیه در بحران اوکراین». فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز. ش95. پاییز. صص137-171.
صدای دیپلماسی ایران (16 مارس 2019). «وابستگی متقابل در روابط انرژی روسیه و اتحادیه اروپا». http://idva.ir
صفری، عسگر و سعید وثوقی (1395). «ژئوپلیتیک اوکراین و نقش آن در قابت روسیه با آمریکا». فصلنامه تحقیقات سیاسی و بین المللی. ش26. بهار. صص111-138.
عصر بازار (5 آبان 1398). «چرا روسیه از اوپک پلاس خارج نمی‏شود؟» http://asrebazar.com/News/125893.
فرجی‌آباد، عبدالرضا و روح‌الله دولت‌آباد (1396). «اهمیت نقش انرژی در سیاست خارجی روسیه». فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز. ش98. تابستان. صص33-66.
فیروزآبادی، سید جلال و رحمان موسوی (1390). «شاخصه‏های راهبرد امنیت انرژی روسیه در قبال اتحادیه اروپا». فصلنامه آفاق امنیت.س4. ش12. پاییز. صص37-66.
مایل افشار، فرحناز (1391). «بررسی تاثیر جایگاه ژئوپلیتیک و ژئواکونومی در مؤلفه‏های قدرت ملی ایران». فصلنامه رهنامه سیاست‏گذاری. س3. ش1. بهار.
مرتضوی، خدایار و فریبا علی‌کرمی (1393). «ژئواکونومی خاورمیانه و جهانی شدن اقتصاد». فصلنامه سیاست. د44. ش3. پاییز.
الوقت (28 تیر 1399). «چرا آمریکا با انتقال گاز روسیه به اروپا مخالف است؟» http://alwaght.com/fa/News/179690..
Akaev, A., & Pantin, V. (2018). Central Asia as the economic and geopolitical tension nexus: Some implications for the world futures. World Futures74(1), 36-46. http:// dx.doi.org/10.1080/ 02604027. 2017. 1357963
Buck, T. (2018). How Russian Gas Became Europe’s Most Divisive Commodity. Financial Times. https://www.FT.com/content/e9a49e8c-852c-11e8-a29d-73e3d454535d
Fischer, S. (2016). Nord Stream 2: Trust in Europe. CSS Policy Perspectives4(4).
Gazpromexport. R. (2018). Gazprom’s Statistics For Gas Delivered to Europe In 2017. Are available at: http://www. Gazpromexport.Ru/en/ statistics/, Accessed 26 April 2018.
Goldthau, A., & Sitter, N. (2015). Soft power with a hard edge: EU policy tools and energy security. Review of International Political Economy22(5), 941-965.
Gotev, G. (2017). EU–Gazprom Deal Clears Bulgaria of South Stream Cancellation Claims. Euractiv. March13. Euractiv, 13 March, available at: http://www.euractiv.com/section/energy.
Hadfield, A. (2008). EU–Russia energy relations: aggregation and aggravation. Journal of contemporary European studies16(2), 231-248.
Hecking, H., & Schulte, S. (2016). Nord Stream 2: Gazprom’s Answer to a Strategic Disadvantage?’. EWI Energy Research and Scenarios2. EWI Energy Research And Scenarios, 2 December, available at: http://www.ewi.research-scenarios.
Kustova, I. (2015). EU–Russia energy relations, EU energy integration, and energy security: the state of the art and a roadmap for future research. Journal of Contemporary European Research11(3).
Kustova, I. (2017). Towards a comprehensive research agenda on EU energy integration: policy making, energy security, and EU energy actorness. Journal of European Integration39(1), 95-101.
Stern, J., Pirani, S., & Yafimava, K. (2009). The Russo-Ukrainian gas dispute of January 2009: a comprehensive assessment. Oxford Institute for Energy Studies.
Romanova, T. (2016). Is Russian energy policy towards the EU only about geopolitics? The case of the Third Liberalisation Package. Geopolitics21(4), 857-879.
Sharples, J. (2015). Gazprom Monitor. 47, European Geopolitical Forum. April.
Siddi, M. (2017). The EU’s gas relationship with Russia: solving current disputes and strengthening energy security. Asia Europe Journal15(1), 107-117.
Siddi, M. (2019). The EU’s botched geopolitical approach to external energy policy: The case of the Southern Gas Corridor. Geopolitics24(1), 124-144., available online first at: https://www.tandfonline.com/doi/full/ 10.1080/14650045.2017.1416606, accessed 11 October 2018.
Siddi, M. (2018). Russia’s Evolving Gas Relationship with the European Union: Trade Surges Despite Political Crises. Finnish Institute of International Affairs.
Siddi, M. (2018). The role of power in EU–Russia energy relations: the interplay between markets and geopolitics. Europe-Asia Studies70(10), 1552-1571. https://doi.org/10.1080/09668136.2018.1536925
Stern, J. P., & Yafimava, K. (2017). The EU Competition Investigation of Gazprom's Sales in Central and Eastern Europe: A Detailed Analysis of the Commitments and the Way Forward. Oxford Institute for Energy Studies.
Vicari, M. S. (2017). TurkStream and its second line: challenge for some, opportunity for others. Vocal Europe17.
Weinland, D. & Foy, H. (2017). ‘Gazprom Close to Revealing Financing For $11bn Pipeline’. Financial Times. 2 March.
WTO (2018). Dispute DS476: European Union And Its Member States—Certain Measures Relating to the Energy Sector.: https://www.Wto. org/english/tratop_e/dispu_e/ cases_e/ds476_e.htm.
Yafimava, K. (2015). European energy security and the role of Russian gas: Assessing the feasibility and the rationale of reducing dependence. Rome: Istituto Affari Internazionali.
Yafimava, K. (2017). The OPAL Exemption Decision: past, present, and future.