گامی به سوی نظریۀ نوین ژئوپلیتیک شبکه‌ای و بازتولید قدرت در سیاست بین‌الملل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه روابط بین الملل دانشگاه تهران

چکیده

قدرت و بازتولید آن، پرسمانی دیرینه در ادبیات روابط بین‌الملل است. ژئوپلیتیک، دستیابی، مهار یا بهره‌مندی از سرزمین را به عنوان راه برجستۀ قدرت‌یابی مطرح می‌کند. ژئوپلیتیک مراحل گوناگون تکامل را طی کرده است؛ هستی جهان‌های کوچک ناهمسان از یکدیگر تا سازه‌های سلسله‌مراتبی و به‌تازگی سازه‌های شبکه‌ای، مراحل چنین دگردیسی‌ای را نشان می‌دهد. سازه‌های ژئوپلیتیک، بر گشتگاه قدرت‌های بزرگ و فراهم کردن زمینۀ قدرت‌خواهی آنها شکل‌ گرفته‌اند. دگرگونی سیستم بین‌الملل، بر ژئوپلیتیک و سازه‌های آن تأثیر گذاشته و در چهرۀ شبکه‌های آشیانه‌ای نمایان شده‌ که پویش قدرت و سازوکارهای علی‌ قدرت در آنها، ناهمسان از گذشته است. ادبیات حوزۀ روابط بین‌الملل، هرچند تلاش نموده‌اند برای تبیین واقعیت‌های نوپدید ژئوپلیتیک دیدگاه‌های نوینی را مطرح کنند، در تبیین سازوکار تولید قدرت در وضعیت پیچیدگی ناتوان بوده‌اند. به همین سبب این پرسش بنیادین مطرح می‌شود که «با نگاه به وضعیت پیچیدگی سیستم بین‌الملل، سازوکارهای تولید قدرت، از راه ژئوپلیتیک چگونه است؟». ژئوپلیتیک به پدیدۀ سیستمی تبدیل شده و از حالت جفت‌پایگی مبتنی بر روابط میان قدرت‌های بزرگ خارج شده است و قواعد نظریۀ «پیچیدگی _ آشوب» بر تولید قدرت در شبکۀ ژئوپلیتیک حاکم است. این موضوع که قدرت چگونه خود را در وضعیت پیچیدگی بازتولید می‌کند، می‌تواند به دیدگاه نوآورانه‌ای دربارۀ سازوکارهای قدرت و بازتولید آن در وضعیت ژئوپلیتیک شبکه‌ای منجر شود. این موضوع محور و دغدغۀ اصلی پژوهش حاضر است. پیچیدگی و شبکه به ‌عنوان دیدگاه نظری نوین، پایه و اساس یک انقلاب علمی را در زمینۀ ژئوپلیتیک و قدرت فراهم می‌کند. نوشتار حاضر، الگوی نظری نوینی را در چهارچوب مفهومی ژئوپلیتیک شبکه‌ای و سازوکارهای علی‌ تولید قدرت در شبکۀ یادشده را بر پایۀ قواعد پیچیدگی ارائه می‌کند.

کلیدواژه‌ها


قاسمی، فرهاد (1398). نظریۀ پیچیدگی _ آشوب و جنگ در روابط بین‌الملل. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ـــــــــــــــــــ (1396). «نظریۀ پیچیدگی و آشوب: چرخشی نوین در تبیین تکامل شبکه‌های منطقه‌ای».فصلنامه سیاست. د47. ش4. صص۱۰۰۵-۱۰۲۵.
ـــــــــــــــــــ (1392). نظریه‌های روابط بین‌الملل: بنیان‌های نظری نظم و رژیم‌های بین‌المللی. تهران: نشر میزان.
Agnew, J. A. (2003). Geopolitics: re-visioning world politics: Psychology Press.
Augier, M. & Simon, H. A. (2003). The architecture of complexity: Background and central idea. Managing in the Modular Age: Architectures, Networks, and Organizations, 38-44.
Baldwin, D. A. (2012). Power and International. Handbook of international relations, 273.
Bassin, M. (1987). Imperialism and the nation-state in Friedrich Ratzel's political geography. Progress in Human Geography, 11(4), 473-495.
Bernstein, E., & Vazirani, U. (1997). Quantum complexity theory. SIAM Journal on Computing, 26(5), 1411-1473.
Bezuidenhout, C. N., Bodhanya, S., Sanjika, T., Sibomana, M., & Boote, G. L. N. (2012). Network-analysis approaches to deal with causal complexity in a supply network. International Journal of Production Research, 50(7), 1840-1849.
Bousquet, A., & Curtis, S. (2011). Beyond models and metaphors: complexity theory, systems thinking, and international relations. Cambridge Review of International Affairs, 24(01), 43-62.
Bousquet, A., & Geyer, R. (2011). Introduction: complexity and the international arena.
Brandes, U. (2005). Network analysis: methodological foundations (Vol. 3418): Springer Science & Business Media.
Byrne, D. S. (1998). Complexity theory and the social sciences: An introduction: Psychology Press.
Car, E. (1939). The Twenty Years Crisis. New York: Mcmillan.
Chaudhary, H., & Saha, S. K. (2008). Dynamics and balancing of multibody systems (Vol. 37): Springer Science & Business Media.
Clemens Jr, W. C. (2013). Complexity science and world affairs: SUNY Press.
Cohen, S. (1973). Geography and politics in a world divided Oxford University Press. New York.
Cohen, S. B. (1990). The world geopolitical system in retrospect and prospect. Journal of geography, 89(1), 2-12.
Cohen, S. B. (2003). Geopolitics of the world system: Rowman & Littlefield.
Costachie, S., & Damian, N. (2010). Ratzel and the German geopolitical school–the inception of culture as an essential element and factor in the political geography. Revista Română de Geografie Politică, 12(2), 298-308.
D'Agostino, G., & Scala, A. (2014). Networks of networks: the last frontier of complexity (Vol. 340): Springer.
Dittmer, J. (2014). Geopolitical assemblages and complexity. Progress in Human Geography, 38(3), 385-401.
Dodds, K., & Atkinson, D. (2000). Geopolitical traditions: a century of geopolitical thought Routledge. In: London.
Farhad, G. (2008). Network Approach to regions and analysis of its processes by cyclical theories GEOPOLITICS QUARTERLY, 4(11).
Fettweis, C. J. (2000). Sir Halford Mackinder, geopolitics, and policymaking in the 21st century. Parameters, 30(2), 58.
Frank, O. (2002). Using centrality modeling in network surveys. Social networks, 24(4), 385-394.
Gao, X., Zhang, D., Li, K., & Chen, B. (2018). A cascading failure model for command and control networks with hierarchy structure. Security and Communication Networks, 2018.
Gershenson, C., & Heylighen, F. (2005). How can we think the complex? Managing organizational complexity: philosophy, theory, and application, 3, 47-62.
Gilpin, R. ( 1988). The theory of hegemonic war. journal of Interdisciplinary History, 591-613.
Harkavy, R. E. (2005). Thinking about basing. Naval War College Review, 58(3), 12-42.
Harkavy, R. E. (2013). Great power competition for overseas bases: The geopolitics of access diplomacy: Elsevier.
Harrison, N. E. (2012). Complexity in world politics: Concepts and methods of a new paradigm: SUNY Press.
Hopkins, T. K., Wallerstein, I. M., Casparis, J., Derlugian, G. M., Ikeda, S., Lee, R., Tabak, F. (1996). The Age of Transition: Trajectory of the World System, 1945-2025: Palgrave Macmillan.
Huberman, B. A. (1992). The adaptation of complex systems. In (pp. 124-133): The John Hopkins University Press: Baltimore, MD, USA.
Katz, M. L., & Shapiro, C. (1994). Systems competition and network effects. The Journal of Economic Perspectives, 8(2), 93-115.
Kavalski, E. (2007). The fifth debate and the emergence of complex international relations theory: notes on the application of complexity theory to the study of international life. Cambridge Review of International Affairs, 20(3), 435-454.
Kavalski, E. (2008). The complexity of global security governance: an analytical overview. Global Society, 22(4), 423-443.
Kavalski, E. (2015). World politics at the edge of chaos: Reflections on complexity and global life: SUNY Press.
Kearns, G. (2009). Geopolitics and Empire: The Legacy of Halford Mackinder: Oxford University Press on Demand.
Liebowitz, S. J., & Margolis, S. E. (1994). Network externality: An uncommon tragedy. The Journal of Economic Perspectives, 8(2), 133-150.
Mackinder, H. J. (1904). The geographical pivot of history.
Mackinder, H. J. (1942). Democratic ideals and reality a study in the politics of reconstruction: DIANE Publishing.
Mahan, A. T. (2011). The influence of sea power upon history, 1660-1783: Read Books Ltd.
Mearsheimer, J. J. (2001). The tragedy of great power politics: WW Norton & Company.
Meerow, S., & Newell, J. P. (2015). Resilience and complexity: A bibliometric review and prospects for industrial ecology. Journal of Industrial Ecology, 19(2), 236-251.
Morgenthau, H. J. (1985). Politics Among Nations, revised by Kenneth W. Thompson. New York: Knopf.
Organski, A. F. (1958). World politics: Knopf.
Owens, M. T. (1999). In defense of classical geopolitics. Naval War College Review, 52(4), 59-76.
Pippenger, N. (1978). Complexity theory. Scientific American, 238(6), 114-125B.
Simon, H. A. (1991). The architecture of complexity. In Facets of systems science (pp. 457-476): Springer.
Smith, N. (2004). American Empire: Roosevelt’s geographer and the prelude to globalization (Vol. 9): Univ of California Press.
Snyder, G. H. (1960). Deterrence and power. Journal of Conflict Resolution, 4(2), 163-178.
Taylor, P. J. (1993). Geopolitical world orders. Political Geography of the twentieth century: A Global Analysis, 31-61.
Tuathail, G. Ó., & Toal, G. (1996). Critical geopolitics: The politics of writing global space (Vol. 6): U of Minnesota Press.
Wallerstein, I. (1991). World system versus world-systems: A critique. Critique of Anthropology, 11(2), 189-194.
Wallerstein, I. (1993). The modern world-system. Social Theory: The Multicultural and Classic Readings, 427.
Wallerstein, I. (2011). The modern world-system II: Mercantilism and the consolidation of the European world-economy, 1600–1750 (Vol. 2): Univ of California Press.
Wallerstein, I. M. (1991). Geopolitics and Geo culture: Essays on the changing world-system: Cambridge University Press.
Waltz, K. (1979). Theory of international politics: reading.
Xia, Y., Fan, J., & Hill, D. (2010). Cascading failure in Watts–Strogatz small-world networks. Physica A: Statistical Mechanics and its Applications, 389(6), 1281-1285.